Bezpieczeństwo zaczyna się od warunków życia.

Dekalog bezpieczeństwa narodowego Polski

Dlaczego bezpieczeństwo zaczyna się od warunków życia i powinno prowadzić do Wielkiej Strategii

Kiedy mówimy o bezpieczeństwie Polski, najczęściej myślimy o wojsku, granicach, NATO i zdolności państwa do obrony. Jest to zrozumiałe, zwłaszcza w czasie wojny trwającej za naszą wschodnią granicą. Jednak nawet najlepiej wyposażone siły zbrojne nie działają w próżni. Potrzebują ludzi, energii, żywności, transportu, łączności, przemysłu, wiedzy, sprawnych instytucji i społecznego zaufania.

Bezpieczeństwo zaczyna się więc wcześniej — od warunków, w których żyje i rozwija się człowiek.

Bezpieczeństwo to coś więcej niż brak wojny

Człowiek potrzebuje czystego powietrza, wody, żywności, energii, zdrowia, mieszkania, wiedzy, więzi społecznych i poczucia wpływu na własne życie. Gdy któryś z tych elementów zostaje poważnie naruszony, skutki szybko wychodzą poza jedną dziedzinę.

Susza może ograniczyć produkcję żywności. To podnosi ceny, pogarsza sytuację rodzin i zwiększa napięcia społeczne. Kryzys energetyczny wpływa na przedsiębiorstwa, szpitale, szkoły i gospodarstwa domowe. Dezinformacja może podważyć zaufanie do instytucji i utrudnić skuteczne działanie podczas epidemii, powodzi lub konfliktu.

Pandemia pokazała szczególnie wyraźnie, że zagrożenie biologiczne może w krótkim czasie zakłócić ochronę zdrowia, edukację, gospodarkę, transport, życie rodzinne i działanie urzędów. Podobnie powódź, rozległy pożar, fala upałów lub trzęsienie ziemi nie są wyłącznie problemami środowiskowymi. Ich następstwa zależą także od jakości infrastruktury, ostrzegania, ochrony ludności, komunikacji władz, wzajemnej pomocy i zdolności odbudowy.

Dlatego bezpieczeństwa nie można analizować jako zbioru osobnych szuflad. Jest ono rezultatem działania całego systemu.

Rozwój i bezpieczeństwo są ze sobą splecione

Rozwój tworzy zasoby potrzebne do ochrony ludzi i państwa. Lepsze zdrowie, edukacja, infrastruktura, innowacje i sprawna gospodarka zwiększają zdolność reagowania na kryzysy. Jednocześnie rozwój może tworzyć nowe ryzyka. Uzależnienie od jednej technologii, zagranicznego dostawcy energii albo kilku platform cyfrowych może zwiększać podatność kraju.

Podobnie działania podejmowane w imię bezpieczeństwa mogą pomagać lub szkodzić rozwojowi. Wydatki obronne są konieczne, jeśli odstraszają agresora i zapewniają realną ochronę. Mają jednak koszty, ponieważ te same zasoby nie mogą być jednocześnie przeznaczone na wszystkie inne cele. Z kolei rezygnacja z wiarygodnej obrony także ma cenę — może nią być utrata pokoju, suwerenności lub możliwości samodzielnego rozwoju.

Nie chodzi zatem o prosty wybór „armia albo rozwój”. Chodzi o znalezienie takiej struktury bezpieczeństwa, która skutecznie chroni kraj, a zarazem nie niszczy społecznych i gospodarczych podstaw jego przyszłości.

Człowiek, naród i państwo — wspólnota interesów, ale nie zawsze

Państwo jest najważniejszym narzędziem ochrony narodu. Organizuje obronę, prawo, administrację, ochronę zdrowia i infrastrukturę. Nie należy jednak automatycznie utożsamiać bezpieczeństwa instytucji państwowych z bezpieczeństwem ludzi.

Zwiększenie kontroli może poprawić zdolność państwa do działania, ale jednocześnie ograniczyć prawa obywateli. Polityka korzystna dla większości może nieproporcjonalnie obciążyć niektóre grupy. Decyzja poprawiająca sytuację dzisiaj może przenieść wysokie koszty na następne pokolenia.

Dlatego każdą politykę bezpieczeństwa należy oceniać, pytając: kogo chroni, przed czym, jakim kosztem, na jak długo i kto ponosi ciężar decyzji?

Dekalog i jego dziesięć filarów

Tytułowy Dekalog bezpieczeństwa narodowego jest nazwą programu badawczego. Nie oznacza dziesięciu przykazań ani twierdzenia, że rzeczywistość da się na zawsze zamknąć w dziesięciu punktach. Obejmuje roboczy zestaw dziesięciu filarów, czyli podstawowych i wzajemnie powiązanych obszarów, na których opierają się warunki życia, rozwój człowieka oraz zdolność narodu i państwa do działania.

W projekcie proponuję następujący dekalog filarów:

klimat i środowisko;
powietrze;
woda;
żywność;
energia;
zdrowie i demografia;
infrastruktura techniczna, mieszkaniowa i cyfrowa;
informacja, komunikacja, edukacja i wiedza;
instytucje, prawo, gospodarka i zaufanie;
kultura, tożsamość i spójność społeczna.

Nie jest to lista zamknięta. Badania mają dopiero wykazać, czy właśnie taki podział najlepiej opisuje rzeczywistość. Istotne jest nie utrzymanie liczby dziesięciu, lecz rozpoznanie najważniejszych zależności.

Wojsko nie zostało na tej liście pominięte. Bezpieczeństwo militarne ma inny charakter: korzysta z zasobów wszystkich wymienionych obszarów i służy ich ochronie. Armia potrzebuje zdrowych i kompetentnych ludzi, energii, przemysłu, transportu, łączności, informacji, sprawnych instytucji, społecznego poparcia i wiarygodnych sojuszy.

Trzy strony każdego problemu

Ten sam problem może wyglądać inaczej w zależności od przyjętej perspektywy. Dlatego każdy obszar należy badać w trzech wymiarach.

Pierwszy jest materialny: ile mamy wody, jak działa sieć energetyczna, jaki jest stan zdrowia ludności, dróg czy systemów cyfrowych.

Drugi jest percepcyjny: czy ludzie czują się bezpiecznie, komu ufają, jak oceniają ryzyko i czy są gotowi współdziałać.

Trzeci jest społeczny, kulturowy i instytucjonalny: jakie obowiązują normy, jak działa prawo, jakie wartości łączą wspólnotę, jak rozwiązuje się spory i czy decyzje władz są uznawane za prawomocne.

Przykładowo, zapasy szczepionek są faktem materialnym. Gotowość ludzi do szczepienia zależy jednak od ich wiedzy, doświadczeń i zaufania. Skuteczność całego programu zależy dodatkowo od prawa, organizacji ochrony zdrowia i sposobu komunikowania decyzji.

Pięć poziomów bezpieczeństwa

Projekt rozpoczyna analizę od osoby, a następnie przechodzi przez rodzinę, wspólnotę lokalną i organizacje, naród i państwo, aż po Unię Europejską, NATO, gospodarkę światową i środowisko planetarne.

Takie spojrzenie pozwala sprawdzić, czy rozwiązanie korzystne na jednym poziomie nie powoduje szkód na innym. Można też prześledzić, jak światowy kryzys dociera do polskiej rodziny albo jak decyzja pojedynczego państwa wpływa na cały sojusz.

Odporność może odstraszać

Odstraszanie kojarzy się głównie z wojskiem. Ma ono jednak także wymiar cywilny. Potencjalny agresor bierze pod uwagę nie tylko siłę armii, ale również to, czy państwo i społeczeństwo będą działały mimo ataków, awarii, dezinformacji i strat.

Odporne sieci energetyczne, zapasy, ochrona ludności, rezerwy, sprawna administracja, przygotowane samorządy i wiarygodna komunikacja zmniejszają szansę, że przeciwnik szybko osiągnie swoje cele. Odporność nie zastępuje obrony militarnej, ale może ją wzmacniać.

Kultura ma znaczenie

Społeczeństwa różnie rozumieją wolność, wspólnotę, obowiązek, państwo, ryzyko i sprawiedliwość. Te różnice wpływają na gotowość do ponoszenia kosztów, zaufanie do instytucji i sposób reagowania na kryzysy.

Nie oznacza to, że każdy kraj należy zamknąć w jednym „kręgu kulturowym”. Współczesne społeczeństwa są wewnętrznie zróżnicowane, a ludzie mają wiele nakładających się tożsamości. Porównywać trzeba nie stereotypowe cywilizacje, lecz konkretne układy wartości, instytucji, religii, ideologii, więzi i praktyk społecznych.

Pluralizm może być źródłem wiedzy i rozwoju, jeżeli istnieje dialog oraz wspólne reguły rozwiązywania sporów. Może również prowadzić do fragmentacji, jeżeli różnice są wykorzystywane do odmawiania innym godności i prawa do uczestnictwa.

Najważniejsze nie są same zasoby

Państwo może posiadać pieniądze, technologie i wykształconych ludzi, a mimo to nie umieć skutecznie działać. Między zasobem a rezultatem znajdują się kompetencje, koordynacja, zaufanie, przywództwo i zdolność uczenia się.

Trzeba zatem badać nie tylko to, co Polska posiada, lecz również czy potrafi to wykorzystać, utrzymać i odtworzyć. Dotyczy to szczególnie specjalistycznych kadr, przemysłu, technologii, wiedzy administracyjnej oraz współdziałania wojska, władz cywilnych, przedsiębiorstw i obywateli.

Ważne jest także przyznanie, że nie wszystko można przewidzieć. Dojrzała polityka bezpieczeństwa nie udaje pewności. Porównuje scenariusze, ujawnia założenia, szuka własnych ślepych pól i potrafi korygować błędy.

Katastrofy, pandemie i bezpieczeństwo kosmiczne

Pandemie i klęski żywiołowe nie tworzą osobnych filarów Dekalogu. Są przekrojowymi sprawdzianami całego systemu. Pokazują, czy państwo potrafi dostrzec zagrożenie, ostrzec ludzi, ochronić szczególnie narażone grupy, utrzymać działanie szpitali, energetyki, łączności i transportu, a następnie szybko odbudować zniszczone zasoby. Istotna jest nie tylko reakcja służb, lecz także wcześniejsze zapobieganie, przygotowanie obywateli i samorządów oraz wyciąganie wniosków po kryzysie.

Coraz bardziej zależymy również od przestrzeni kosmicznej. Satelity wspierają prognozowanie pogody, obserwację pożarów i powodzi, nawigację, transport, bankowość, łączność, ratownictwo i obronę. Awaria satelity, burza geomagnetyczna, kolizja na orbicie albo celowe zakłócenie sygnału mogą więc wpłynąć na codzienne życie i funkcjonowanie państwa.

Samo zaćmienie Słońca jest dobrze przewidywalnym zjawiskiem astronomicznym, a nie poważnym zagrożeniem. Przypomina jednak, że Ziemia nie jest odizolowana od procesów kosmicznych. Dla bezpieczeństwa większe znaczenie mają pogoda kosmiczna, asteroidy, rosnąca liczba obiektów orbitalnych oraz uzależnienie infrastruktury od usług satelitarnych.

Co projekt ma dać Polsce?

Celem nie jest stworzenie kolejnej rozbudowanej listy zagrożeń. Projekt ma pomóc odpowiedzieć na pytania praktyczne:

które warunki życia są dla Polski krytyczne;
gdzie znajdują się najgroźniejsze zależności i słabe ogniwa;
jak kryzysy mogą przenosić się między różnymi dziedzinami;
jak pogodzić skuteczną obronę z długofalowym rozwojem;
kiedy bezpieczeństwo instytucji państwa rozmija się z bezpieczeństwem obywateli;
jakie kompetencje trzeba rozwijać i chronić;
jak przygotować państwo i społeczeństwo na kilka możliwych przyszłości, zamiast na jeden przewidywany scenariusz.

Końcowym rezultatem ma być diagnoza bezpieczeństwa Polek i Polaków, narodu oraz państwa, a także rekomendacje dla polityki publicznej. Ważną częścią będzie porównanie różnych doświadczeń kulturowych i przygotowanie glosariusza pokazującego, że te same słowa — takie jak bezpieczeństwo, wolność, rozwój czy wspólnota — nie wszędzie znaczą dokładnie to samo.

Bezpieczna Polska to Polska zdolna do rozwoju.

Bezpieczeństwo nie polega na usunięciu wszystkich zagrożeń. Jest zdolnością ochrony tego, co podstawowe, działania mimo zakłóceń, uczenia się oraz dostosowywania do nowych warunków bez utraty podmiotowości.

Bezpieczna Polska potrzebuje wiarygodnej obrony i sojuszy. Potrzebuje też zdrowych ludzi, stabilnej demografii, wody, żywności, energii, infrastruktury, wiedzy, sprawnych instytucji i kultury współdziałania. Żaden z tych elementów sam nie wystarczy.

Najważniejsze pytanie brzmi zatem nie tylko: „przed czym mamy się bronić?”, lecz również: „jakie warunki musimy chronić i rozwijać, aby naród i państwo mogły przetrwać, zachować podmiotowość i odpowiedzialnie kształtować przyszłość?”.

Od Dekalogu do Wielkiej Strategii Polski

Rozpoznanie filarów bezpieczeństwa nie wystarczy, jeżeli państwo nie potrafi przełożyć wiedzy na konsekwentne działanie. Polska posiada liczne strategie, programy i plany sektorowe, lecz ich cele, terminy oraz sposoby finansowania nie zawsze tworzą spójną całość. Zmiany rządów i doraźne kryzysy dodatkowo utrudniają utrzymanie kierunku w sprawach wymagających działania przez kilkanaście lub kilkadziesiąt lat.

Dlatego jednym z wniosków, które należy rozważyć w analizie Polski, jest potrzeba Wielkiej Strategii Rzeczypospolitej Polskiej. Powinien to być nadrzędny, długofalowy i obowiązujący administrację państwową dokument, który określa wizję polityki wewnętrznej i zagranicznej oraz łączy bezpieczeństwo z rozwojem.

Nie chodzi o kolejny dokument odkładany na półkę ani o szczegółowy plan narzucający przyszłym rządom wszystkie decyzje. Wielka Strategia powinna wyznaczać trwałe interesy państwa, hierarchię celów oraz zasady łączenia polityki obronnej, zagranicznej, gospodarczej, społecznej, demograficznej, zdrowotnej, edukacyjnej, energetycznej i środowiskowej. Rządy zachowywałyby prawo wyboru konkretnych środków, ale administracja musiałaby wykazywać zgodność swoich programów i decyzji z przyjętymi celami długookresowymi.

Aby taki dokument miał znaczenie, powinien posiadać wyraźną podstawę prawną, być powiązany z budżetem i planowaniem rozwoju, podlegać okresowej aktualizacji oraz kontroli parlamentarnej i społecznej. Musi też umożliwiać korektę kursu, gdy zmienia się otoczenie lub ujawniają się błędne założenia.

Projekt nie przesądza z góry, że samo uchwalenie Wielkiej Strategii rozwiąże problemy Polski. W ramach studium przypadku trzeba zbadać, czy brak takiego nadrzędnego dokumentu rzeczywiście osłabia ciągłość i koordynację polityki państwa oraz jakie warunki prawne, polityczne i instytucjonalne musiałyby zostać spełnione, aby Wielka Strategia stała się narzędziem działania, a nie tylko deklaracją.

Bezpieczeństwo zaczyna się od warunków życia.

KONTAKT

Knowledge, partnership and cooperation are the foundations of security, sustainable development and quality of life.

Wiedza, partnerstwo i współdziałanie to fundamenty bezpieczeństwa, trwałego rozwoju i jakości życia .

Знания, партнерство и сотрудничество это фундамент безопасности, устойчивого развития и качества жизни.